Ευ ζην, Λεωνίδας Γεωργιάδης

KΩΔ. ΜΗΧ/ΣΗΣ: 24981 www.psichogios.gr Eκδόσεις ΨΥΧΟΓΙΟΣ ΕΣΕΙΣ ΚΙ ΕΜΕΙΣ ΠΑΝΤΑ Σ ’ ΕΠΑΦΗ Η διαχείριση των αρνητικών συναισθημάτων σύμφωνα με την Στωική φιλοσοφία ΛΕΩΝΙΔΑΣ ΓΕΩΡΓΙΑΔΗΣ ΛΕΩΝΙΔΑΣ ΓΕΩΡΓΙΑΔΗΣ Πρόλογος: PETER ECONOMIDES «Μην επιζητείς αυτά που συμβαίνουν να γίνονται ακριβώς όπως εσύ θέλεις, αλλά να αποδέχεσαι τα γεγονότα όπως αυτά συμβαίνουν, τότε θα είσαι ευτυχισμένος». (Επίκτητος, Εγχειρίδιον, 8) Διαχειριστείτε τα αρνητικά συναισθήματα σύμφωνα με τους Στωικούς φιλοσόφους! Μάθετε πώς να παίρνετε τον έλεγχο του εαυτού σας αποδυναμώνοντας την επίδραση του αρνητισμού στη ζωή σας. Αναδείξτε τον δημιουργικό σας εαυτό και εξοστρακίστε την «τοξικότητα» από την καθημερινότητά σας. Οι Στωικοί έμειναν στην Ιστορία ως οι φιλόσοφοι που κατάφεραν να πετύχουν την «απάθεια», τη δυνατότητα δηλαδή να μην επηρεάζεται η κρίση τους από εξωτερικούς παράγοντες. Σε αυτό το βιβλίο, ο Λεωνίδας Γεωργιάδης, μαθηματικός και δάσκαλος της Φιλοσοφίας στην «Ελληνική Αγωγή», εξηγεί απλά και κατανοητά πώς ο καθένας μπορεί εύκολα να ανακτήσει τη χαμένη του αυτοπεποίθηση και να φθάσει στην ευδαιμονία. O ΛΕΩΝΊΔΑΣ ΓΕΩΡΓΊΑΔΗΣ γεννήθηκε στην Αθήνα το 1968. Το 1989 αποφοίτησε από τη Μαθηματική Σχολή του Πανεπιστημίου Πατρών με βαθμό «Άριστα». Στο ίδιο τμήμα εργάστηκε ως μεταπτυχιακός υπότροφος (ΕΜΥ) μέχρι το 1993 παρακολουθώντας μεταπτυχιακές σπουδές, τις οποίες διέκοψε μετά τον απρόσμενο θάνατο των γονέων του. Αμέσως ανέλαβε τη διεύθυνση του εκδοτικού οίκου «ΓΕΩΡΓΙΑΔΗΣ – ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ» μαζί με τα αδέλφια του, Άδωνι και Αλέξανδρο. Από το 2013 διδάσκει Φιλοσοφία στην πρότυπη σχολή «Ελληνική Αγωγή», ενώ έχει συγγράψει τέσσερα βιβλία: το Λεξικόν Ελληνικής Μυθολογίας, το Λεξικόν Ελλήνων Φιλοσόφων, το Περί Ηγεσίας στην Αρχαία Ελλάδα και το Μαθήματα Φιλοσοφίας. Αυτό είναι το πέμπτο βιβλίο του, καρπός συστηματικής μελέτης της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας και εικοσαετούς παρουσίας σε σεμινάρια και διαλέξεις εσωτερικής ψυχολογίας και αυτοβελτίωσης. Στόχος του είναι η παρουσίαση των βασικών διδασκαλιών της αρχαίας φιλοσοφίας με κατανοητό και πρακτικό τρόπο, ώστε αυτές να γίνουν καθημερινή έμπνευση για τον σύγχρονο άνθρωπο στην προσπάθειά του να ανακαλύψει το αληθινό νόημα στη ζωή του. © ΓΙ ΑΝΝΗΣ ΑΘΑΝΑΣ ΟΠΟΥΛΟΣ© Λεωνίδας Γεωργιάδης, 2021 / © ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΨΥΧΟΓΙΟΣ Α.Ε., Αθήνα 2021 ΤΙΤΛΟΣ ΒΙΒΛΙΟΥ: Ευ ζην. Η διαχείριση των αρνητικών συναισθημάτων σύμφωνα με την Στωική φιλοσοφία ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ: Λεωνίδας Γεωργιάδης ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ – ΔΙΟΡΘΩΣΗ ΚΕΙΜΕΝΟΥ: Γιώργος Τσίρης ΙΔΕΑ ΕΞΩΦΥΛΛΟΥ: Caroline Rovithi ΣΥΝΘΕΣΗ ΕΞΩΦΥΛΛΟΥ: Τζίνα Γεωργίου ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΣΕΛΙΔΟΠΟΙΗΣΗ: Ραλλού Ρουχωτά © Λεωνίδας Γεωργιάδης, 2021 © Φωτογραφιών εξωφύλλου: Bridgemanimages, mejnak, Babich Alexander/ Shutterstock Images © ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΨΥΧΟΓΙΟΣ Α.Ε., Αθήνα 2021 Πρώτη έκδοση: Απρίλιος 2021 Έντυπη έκδοση ΙSBN 978-618-01-3812-2 Ηλεκτρονική έκδοση ISBN 978-618-01-3813-9 Τυπώθηκε στην Ευρωπαϊκή Ένωση, σε χαρτί ελεύθερο χημικών ουσιών, προερχόμενο αποκλειστικά και μόνο από δάση που καλλιεργούνται για την παραγωγή χαρτιού. Το παρόν έργο πνευματικής ιδιοκτησίας προστατεύεται κατά τις διατάξεις του Ελληνικού Νόμου (Ν. 2121/1993 όπως έχει τροποποιηθεί και ισχύει σήμερα) και τις διεθνείς συμβάσεις περί πνευματικής ιδιοκτησίας. Απαγορεύεται απολύτως η άνευ γραπτής αδείας του εκδότη κατά οποιονδήποτε τρόπο ή μέσο αντιγραφή, φωτοανατύπωση και εν γένει αναπαραγωγή, διανομή, εκμίσθωση ή δανεισμός, μετάφραση, διασκευή, αναμετάδοση, παρουσίαση στο κοινό σε οποιαδήποτε μορφή (ηλεκτρονική, μηχανική ή άλλη) και η εν γένει εκμετάλλευση του συνόλου ή μέρους του έργου. ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΨΥΧΟΓΙΟΣ Α.Ε. PSICHOGIOS PUBLICATIONS S.A. Από το 1979 Publishers since 1979 Έδρα: Head Office: Τατοΐου 121, 144 52 Μεταμόρφωση 121, Tatoiou Str., 144 52 Metamorfossi, Greece Βιβλιοπωλείο: Bookstore: Εμμ. Μπενάκη 13-15, 106 78 Αθήνα 13-15, Emm. Benaki Str., 106 78 Athens, Greece Τηλ.: 2102804800 • fax: 2102819550 Tel.: 2102804800 • fax: 2102819550 e-mail: [email protected] www.psichogios.gr • http://blog.psichogios.gr© Λεωνίδας Γεωργιάδης, 2021 / © ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΨΥΧΟΓΙΟΣ Α.Ε., Αθήνα 2021 ΛΕΩΝΙΔΑΣ ΓΕΩΡΓΙΑΔΗΣ Η διαχείριση των αρνητικών συναισθημάτων σύμφωνα με την Στωική φιλοσοφία© Λεωνίδας Γεωργιάδης, 2021 / © ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΨΥΧΟΓΙΟΣ Α.Ε., Αθήνα 2021 Αφιερωμένο σε όλους τους δασκάλους της ζωής Ό,τι κι αν μου τύχει, στο χέρι μου είναι να ωφεληθώ από αυτό. Επίκτητος© Λεωνίδας Γεωργιάδης, 2021 / © ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΨΥΧΟΓΙΟΣ Α.Ε., Αθήνα 2021 Περιεχόμενα ΠΡΟΛΟΓΟΣ του Peter Economides στην ελληνική γλώσσα ............................................... 11 στην αγγλική γλώσσα ................................................ 13 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗN ΣΤΩΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ......................... 15 ΕΝΟΤΗΤΑ 1: Η «ΑΠΑΘΕΙΑ» ........................................... 23 ΕΝΟΤΗΤΑ 2: Η ΛΥΠΗ ..................................................... 53 Κεφάλαιο 1: Η ΛΥΠΗ ΩΣ ΑΛΟΓΟ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑ ....... 55 Κεφάλαιο 2: ΤΑ ΣΤΑΔΙΑ ΤΗΣ ΛΥΠΗΣ ........................ 79 ΕΝΟΤΗΤΑ 3: Ο ΦΟΒΟΣ ................................................... 109 Κεφάλαιο 1: Ο ΦΟΒΟΣ ΩΣ ΑΡΝΗΤΙΚΟ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑ 111 Κεφάλαιο 2: ΟΙ ΦΟΒΙΕΣ ............................................... 123 Κεφάλαιο 3: Ο ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΦΟΒΟΥ .............. 175 ΕΝΟΤΗΤΑ 4: Η ΑΣΥΝΕΙΔΗΤΗ ΕΠΙΘΥΜΙΑ (ΑΛΟΓΟΣ ΟΡΕΞΙΣ) ............................................................................ 205 ΕΝΟΤΗΤΑ 5: ΗΔΟΝΗ – Η ΑΛΟΓΟΣ ΕΞΑΡΣΙΣ ................ 265 ΕΝΟΤΗΤΑ 6: Η ΜΕΤΑΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΝ-ΤΥΠΩΣΕΩΝ.... 335 Ενδεικτική Βιβλιογραφία ................................................ 359 Ευχαριστίες ...................................................................... 369© Λεωνίδας Γεωργιάδης, 2021 / © ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΨΥΧΟΓΙΟΣ Α.Ε., Αθήνα 2021 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Ζούμε κάτω από ένα ηφαίστειο. Η αλλαγή ξεσπά. Νέες τεχνολογίες. Νέες συμπεριφορές. Νέες προκλήσεις. Νέες απειλές. Χρειάζεται να ανταποκριθούμε. Ως κοινωνία. Ως άτομα. Η απάντησή μας χρειάζεται να διαθέτει δύο φαινομενικά αντίθετα στοιχεία. Συνοχή και ευελιξία. Συνοχή στους στόχους μας, στον χαρακτήρα, την πίστη και τις αξίες. Ευελιξία στο πώς βλέπουμε και ανταποκρινόμαστε στον κόσμο γύρω μας. Ο Στωικισμός περιγράφεται ως «φιλοσοφία για όσους ζουν στον πραγματικό κόσμο». Ενδεχομένως διότι παροτρύνει τους οπαδούς του να επικεντρωθούν καθαρά σε ό,τι είναι υπό τον έλεγχό τους. Δηλαδή να αποδεχτούν τον εξωτερικό κόσμο όπως είναι και να εργαστούν επάνω στον εσωτερικό τους κόσμο. Ώστε να δουν τον κόσμο θετικά· να επιλέξουν να τον δουν έτσι. Να αναπτύξουν μια ηθική πυξίδα που θα τους κρατήσει στραμμένους προς τη σωστή κατεύθυνση. Πάντα, να εστιάζουν στην αρετή. Στο να συμπεριφέρονται σύμφωνα με τη Φύση, της οποίας αποτελούμε όλοι μέρος.© Λεωνίδας Γεωργιάδης, 2021 / © ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΨΥΧΟΓΙΟΣ Α.Ε., Αθήνα 2021 12 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Ασχολούμαι με τη στρατηγική. Η στρατηγική είναι το πώς θα μετακινηθείς από το σημείο Α στο σημείο Β. Από το σημείο που βρίσκεσαι, στο σημείο που θέλεις να φτάσεις. Είμαι αισιόδοξος. Γιατί, αν δεν ήμουν αισιόδοξος, δεν θα μπορούσα να δω το σημείο Β. Και, ακόμη και αν το έβλεπα, δεν θα ήταν ελκυστικό. Δεν θα πίστευα στο σημείο Β. Και σίγουρα δεν θα μπορούσα να σχεδιάσω ένα μονοπάτι που πηγαίνει από το Α στο Β. Γνωρίζω ότι η στρατηγική δεν μπορεί να αλλάξει την πραγματικότητα. Αλλάζει όμως τον τρόπο πλοήγησης στην πραγματικότητα. Μας επιτρέπει να δούμε την πραγματικότητα όχι όπως είναι, αλλά όπως εμείς είμαστε. Μας βάζει στο κάθισμα του οδηγού. Μας επιτρέπει να σκεφτόμαστε θετικά και να ζούμε με επιτυχία σε ένα απαιτητικό περιβάλλον αλλαγής. Τελικώς, ίσως μπορέσουμε να αλλάξουμε και την πραγματικότητα… Το 2020 μόλις έφτασε στο τέλος του. Μια σημαντική χρονιά, που χαρακτηρίστηκε από μια παγκόσμια πανδημία που έπληξε ολόκληρη την ανθρωπότητα. Δεν μπορώ να σκεφτώ κάτι πιο έγκαιρο από αυτό το βιβλίο. Αποτελεί ένα εγχειρίδιο για τη σύγχρονη εποχή. Ένα βιβλίο οδηγιών για το μέλλον. Και αυτό είναι που κάνει πραγματικά αυτό το βιβλίο τόσο αξιοσημείωτο. Βασίζεται στις διδασκαλίες μιας σχολής φιλοσοφίας που ιδρύθηκε στην Αθήνα πριν από τουλάχιστον δύο χιλιάδες χρόνια. Peter Economides © Λεωνίδας Γεωργιάδης, 2021 / © ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΨΥΧΟΓΙΟΣ Α.Ε., Αθήνα 2021 FOREWORD We’re living under the volcano. Change erupts. New technologies. New behaviours. New challenges. New threats. We need to respond. As society. As individuals. Our response demands two seemingly opposite qualities in us. Consistency and flexibility. Consistency in our goals, our character, belief and values. Flexibility in how we view, and respond, to the world around us. I’ve heard Stoicism described as “philosophy for those who live in the real world.” Perhaps because it encourages its followers to focus purely on what is within their control. To accept the outside world the way it is, and to work on their inner world. To view the world positively, as they choose to view it. To develop a moral compass to keep them pointed in the right direction. Always, to focus on virtue. On behaving in accordance with Nature of which we are all a part. I am a strategist. Strategy is how you move from point A to point B. From where you are to where you want to be.© Λεωνίδας Γεωργιάδης, 2021 / © ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΨΥΧΟΓΙΟΣ Α.Ε., Αθήνα 2021 14 FOREWORD I am an optimist. Because if I were not an optimist I would not be able to see point B. And even if I saw it, it would not be attractive. I would not believe in point B. And I certainly would not be able to design a path to get from A to B. I know that strategy cannot change reality. It changes how we navigate through reality. It allows us to see reality not as it is, but as we are. It puts us in the driver’s seat. It allows us to think positively and live successfully in a challenging environment of change. Ultimately, perhaps, we change reality… 2020 has just come to a close. A momentous year, marked by a global pandemic affecting all humanity. I cannot think of anything more timely than this book. It reads like a handbook for the modern age. An instruction manual for the future. And here’s what truly makes this book so remarkable. It is based on the teachings of a school of philosophy established in Athens more than 2.000 years ago. Peter Economides© Λεωνίδας Γεωργιάδης, 2021 / © ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΨΥΧΟΓΙΟΣ Α.Ε., Αθήνα 2021 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗN ΣΤΩΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Η Στωική φιλοσοφία γεννήθηκε στην Αθήνα του 310 π.Χ. και υπήρξε ένα διανοητικό ρεύμα καθοριστικό για την εξέλιξη της ανθρώπινης σκέψης. Ακόμα και σήμερα, σε όλες σχεδόν τις γλώσσες του κόσμου, όταν κάποιος μένει ατάραχος μπροστά σε δύσκολες περιστάσεις, λέμε «το αντιμετώπισε με στωικότητα». Άραγε τι να σημαίνει αυτό; Η αρχή αυτού του μεγάλου ταξιδιού έγινε σε ένα βιβλιοπωλείο των Αθηνών, στα τέλη του 4ου αιώνα π.Χ., όπου ένας Κύπριος έμπορος, ο Ζήνων ο Κιτιεύς, άκουσε κάποιον να απαγγέλλει μεγαλόφωνα αποσπάσματα από τα Απομνημονεύματα του Ξενοφώντος τα οποία διηγούνταν περιστατικά από την ζωή του Σωκράτη. Ο Ζήνων περιπλανιόταν στα σοκάκια των Αθηνών, συντετριμμένος από την συμφορά που τον είχε βρει: το μοναδικό του καράβι είχε βουλιάξει την προηγούμενη μέρα κι εκείνος είχε χάσει όλη του την περιουσία. Ζαλισμένος όπως ήταν, εξέλαβε την απαγγελία που άκουγε σαν αγγελική προσταγή, μπήκε μέσα στο βιβλιοπωλείο και ρώτησε πού μπορούσε να βρει κανείς έναν τέτοιον άνθρωπο όπως ο Σωκράτης. Εκείνη την στιγμή περνούσε έξω από το βιβλιοπωλείο ο Κράτης, ένας σπουδαίος Κυνικός φιλόσοφος από την Θήβα, κι ο βιβλιοπώλης, δείχνοντάς τον, του είπε «αυτόν ν’ ακολουθήσεις». Ο Ζήνων, χωρίς να διστάσει, ακολούθησε τον Κράτη στον κόσμο της φιλοσοφίας και της γνώσης, ώσπου αναδείχθηκε ως ένας από τους σπουδαιότερους διανοητές στην ιστορία της ανθρωπότητας, με χιλιάδες περιώνυμους μαθητές σε όλο τον κόσμο για πάρα πολλά χρόνια (ακόμα και μετά τον θάνατό του), όπως ο Χρύσιππος, ο Πο-