көрнекілікке

1-бетке «Жалпы білім беретін И.Тайманов атындағы орта мектеп» КММ Тақырыбы: Б. Момышұлының «Ұшқан ұя» шығармасындағы рухани-адамгершілік құндылықтардың «Адал азамат» идеясымен сабақтастығы Габдулмажит Құралай И.Тайманов атындағы орта мектебінің 9 «Б» сынып оқушысы Бағыты: Қазақстанның тарихи ескерткіштері және перспективалы туристік маршруттар Секциясы: қазақ әдебиеті2-бетке Зерттеу мақсаты: «Ұшқан ұя» шығармасындағы рухани-адамгершілік құндылықтардың «Адал азамат» идеясымен сабақтастығын зерттеп, дәлелдеу. Зерттеу міндеттері: – «Адал азамат» ұғымының мәнін анықтау; – «Ұшқан ұя» шығармасындағы негізгі рухани-адамгершілік құндылықтарды талдау; – «Адал азамат» тұжырымдамасының негізгі идеяларын зерделеу; – шығарма кейіпкерлерінің мінез-құлқы мен «Адал азамат» идеясына салыстырмалы талдау жасау; – шығармадағы адамгершілік идеялардың қазіргі қоғаммен байланысын көрсету; – «Ұшқан ұя» шығармасының жастар тәрбиесіндегі рөлін бағалау; – зерттеу нәтижелері бойынша тұжырым жасау.3-бетке Жоспар: Кіріспе Негізгі бөлім І.«Ұшқан ұя» шығармасының рухани-адамгершілік негізі 1.1 Шығарма туралы жалпы мәлімет 1.2 Отбасы тәрбиесі мен ұлттық рухтың бейнеленуі ІІ.Рухани-адамгершілік құндылықтар мен «Адал азамат» идеясы және оның мәні 2.1 Рухани-адамгершілік құндылықтардың мәні 2.2 «Адал азамат» ұғымы 2.3 «Адал азамат» тұжырымдамасының негізгі идеялары 2.4 Шығармадағы рухани-адамгершілік құндылықтардың «Адал азамат» идеясымен үндестігі ІІІ.Зерттеу нәтижелері мен тұжырымдар Қорытынды Зерттеу жұмысының гипотезасы: «Ұшқан ұя» шығармасындағы ұлттық және рухани құндылықтар қазіргі қоғамдағы «Адал азамат» тұлғасын қалыптастырудың негізгі тірегі бола алады. Зерттеудің жаңалығы – шығармадағы рухани-адамгершілік құндылықтардың «Адал азамат» идеясымен сабақтастыра қарастырылуында. 4-бетке Шығармада бірнеше маңызды рухани-адамгершілік құндылықтар ерекше көрінеді:  үлкенді сыйлау;  ата-ананы құрметтеу;  еңбекқорлық;  шыншылдық;  адалдық;  сабырлылық;  отансүйгіштік,  имандылық;  елге қызмет ету. Бұл қасиеттер қазіргі қоғамдағы «Адал азамат» тұлғасының басты белгілері болып табылады.5-бет Шығармадағы отбасы бейнесі – қазақ халқының ізгі дәстүрлерінің жинақталған образы. Үлкенді сыйлау, кішіні аялау, бірлікте тіршілік ету – осынау қасиеттер шығармада айқын суреттелген. Шығармада әке тәрбиесі мен ана мейірімі ерекше бейнеленген. Автордың әкесі Момыш – әділ, еңбекқор, елге сыйлы адам. Анасы Рәзия – мейірімділік пен қамқорлықтың символы. Осы арқылы жазушы:  баланың мінезі отбасында қалыптасатынын;  ұлттық тәрбиенің негізі отбасынан басталатынын көрсетеді. 6-бет Рухани-адамгершілік құндылықтар – адамның ішкі мәдениетін қалыптастыратын қасиеттер. Оларға:  адалдық;  әділдік;  мейірімділік;  жауапкершілік;  еңбекқорлық;  кішіпейілділік жатады. Шығармада бұл қасиеттер кейіпкерлердің іс-әрекеті арқылы көрінеді. Мысалы:  үлкеннің батасын алу;  сөзге тоқтау;  уәдеге беріктік;  қонақжайлылық;  ата дәстүрін сақтау. Бұл – қазақ халқының ұлттық болмысының көрінісі.7-бет «Адал азамат» – қоғамға пайдасын тигізетін, рухани мәдениеті жоғары, жауапкершілігі мол тұлға. Бұл тұжырымдаманың негізгі бағыттары: • адалдық; • патриотизм; • азаматтық парыз; • рухани тазалық; • отбасылық құндылықтар; • еңбексүйгіштік. Мысалы: Шығармадағы үлкенді сыйлау – қоғамға құрметпен қарауға үндейді. Адал сөйлеу – шыншылдық қасиетін қалыптастырады. Еңбек ету – жауапкершілікке тәрбиелейді. Ал туған жерге деген сүйіспеншілік – патриотизмнің көрінісі. Осы арқылы шығарма мен «Адал азамат» идеясының арасында тығыз байланыс бар екенін дәлелдеуге болады. «Адал азамат» — қазіргі Қазақстанда жас ұрпақты тәрбиелеудің негізгі бағыттарының бірін белгілейтін тұжырымдама. Оның мазмұны бірнеше маңызды құндылықтарды қамтиды. «Адал азамат» тұжырымдамасының негізгі бағыттары: 1. Адалдық — іс-әрекеттің шынайылығы, сөз бен іс бірлігі, жала жаппау, дұрыс жол таңдау. 2. Патриотизм — туған жерді, елін, халқын сүю, мемлекет мүддесін жоғары қою. 3. Азаматтық парыз — қоғамға пайдалы болу, заңды сақтау, елдің дамуына үлес қосу. 4. Рухани тазалық — имандылық, ар-ұятты сақтау, жаман әдеттерден аулақ жүру. 5. Отбасылық құндылықтар — ата-анаға құрмет, туыстарды аялау, ұрпақ тәрбиесіне жауапкершілік. 6. Еңбексүйгіштік — адал еңбек, білімге талпыныс, кәсіби жауапкершілік.8-бет «Ұшқан ұя» шығармасы мен «Адал азамат» тұжырымдамасы арасындағы байланыс бірнеше негізгі бағытта айқын байқалады. Адалдық пен шынайылық: Шығармадағы кейіпкерлер адалдықты өмірінің негізгі ұстанымы ретінде ұстайды. Қиын жағдайларда да олар арам жолға түспейді, адал болуды таңдайды. Бұл «Адал азамат» тұжырымдамасының бірінші негізгі құндылығымен — адалдықпен — тікелей сәйкес келеді. Отансүйгіштік пен патриотизм: Шығарма кейіпкерлері туған жерін, елін жанындай жақсы көреді. Олар үшін Отан — тек жер-су емес, ата-баба аманаты, ұлттық намыс пен тарихи жады. Шығармада туған жерге деген сүйіспеншілік ерекше байқалады. Автор табиғатты, ауыл өмірін үлкен сағынышпен суреттейді. Туған жерге деген махаббат кейін Бауыржанның елін қорғаған батыр болып қалыптасуына негіз болды. Бұл — «Адал азамат» бағдарламасындағы отансүйгіштік тәрбиесінің нақты көрінісі және тұжырымдаманың патриотизм бағытымен толық үйлеседі. Отбасылық байланыс пен ата-ананы сыйлау: Шығармада отбасы институтына ерекше мән берілген. Ата-анаға деген сыйластық, ұрпақтар арасындағы рухани байланыс — шығарманың өзекті тақырыбы. «Адал азамат» тұжырымдамасы да отбасылық құндылықтарды тәрбиенің іргетасы деп санайды. Имандылық пен рухани тазалық: Шығармадағы кейіпкерлер рухани тұрғыдан таза, имандылық принципін берік ұстанады. Олар жалған, алдау, арамдықтан аулақ жүреді. Бұл «Адал азамат» тұжырымдамасының рухани тазалық бағытымен дәлме-дәл сәйкес келеді. Кесте 2. «Ұшқан ұя» мен «Адал азамат» идеясының үндестігі «Ұшқан ұядағы» құндылықтар «Адал азамат» қасиеті Үлкенді сыйлау Қоғамға құрмет Адал сөйлеу Шыншылдық Еңбек ету Жауапкершілік Елді қорғау Патриотизм Әдеп сақтау Мәдениеттілік Осы кестеден екі ұғымның өзара тығыз байланысты екенін көруге болады.9-бет Әкем жарықтық өмірінің ақырына дейін ел арасында «Тура Момыш» атанып кетті. Қанша жыл аз ауылдың кішігірім әкімі болса да, бүйірі томпайып, мал біткен емес. Бар байлығы жалғыз аттан артпапты. «Адал азамат» тұжырымдамасының Әділдік және жауапкершілік идеясымен үндеседі. Қожамқұл алыста жүріп ауылды аңсағанын, жат жерде жалғыздық шеккенін, көңілі қайғыға, көкірегі шерге толы екенін, туған-туыстарының жүзін көруге зар болып жабығып жүргенін жырмен шағынып айтыпты. «Адал азамат» тұжырымдамасының Отаншылдық идеясымен үндеседі. Жаңаша жер бөліс орнады. Бұрын кедейдің жерін иемденіп шалқып отырған байлар жерінен айрылды. Жер кім баптаса, соныкі болды. Жұрт иығы көтеріліп, жаңа өмірге жұмыла құлаш ұрды. «Адал азамат» тұжырымдамасының Жасампаздық және жаңашылдық идеясымен үндеседі. - Ал онда не отырыс бар, әлгі жетпей жатқан малыңның біреуін мен берейін. «Адал азамат» тұжырымдамасының Заң және тәртіп идеясымен үндеседі. - Анау інің көргенсіздеу боп бара жатыр. Жөнге сал туысқаныңды, - дегені «Адал азамат» тұжырымдамасының Заң және тәртіп идеясымен үндеседі. «… Біздің үйдің іші қартайған Имаш бабамнан бастап, есін енді-енді біліп келе жатқан баласына дейін жеген нанын табан ақы, маңдай терімен тапқан. Ешкімді жалдамаған, ешкімге жалданбаған». Бұл «Адал азамат» тұжырымдамасының еңбексүйгіштік идеясымен толық үйлеседі. 10-бет ЗЕРТТЕУ НӘТИЖЕЛЕРІ МЕН ТҰЖЫРЫМДАР Сауалнама жүргізу Зерттеу барысында 9-сынып оқушылары арасында сауалнама жүргізілді. Сауалнама сұрақтары:1. «Ұшқан ұя» шығармасын оқыдыңыз ба? 2. Шығарма сізге қандай әсер берді? 3. Ұлттық тәрбие қазіргі жастарға қажет деп ойлайсыз ба? 4. «Адал азамат» қандай болуы керек? 5. Отбасы тәрбиесі маңызды ма? Кесте 3. Сауалнама қорытындысы Сұрақ Иә Жоқ Шығарманы оқыған 21 9 Ұлттық тәрбие қажет 26 4 Отбасы тәрбиесі маңызды 30 0 Нәтиже бойынша оқушылардың басым бөлігі ұлттық тәрбиенің маңызды екенін атап көрсетті. Зерттеу барысында төмендегідей нәтижелер анықталды: Кесте 4. № Құндылықтар «Ұшқан ұядағы» көрінісі «Адал азамат» идеясымен байланысы 1 Адалдық Шыншылдыққа тәрбиелеу Әділ тұлға қалыптастыру 2 Еңбекқорлық Әке тәрбиесі Қоғамға пайдалы азамат 3 Үлкенді құрметтеу Әже өнегесі Мәдениетті тұлға 4 Отансүйгіштік Елге қызмет ету Патриоттық тәрбие 5 Жауапкершілік Тәртіпке баулу Саналы азамат 11-бет Зерттеу барысында «Ұшқан ұя» шығармасы мен «Адал азамат» тұжырымдамасының идеялық сабақтастығы толық дәлелденді. Салыстырмалы талдау нәтижелері: Отбасылық тәрбие → «Адал азамат» тұжырымдамасының «отбасы – тәрбие ұясы» қағидасы Ұлттық рух Патриотизм мен елге деген сүйіспеншілік Адалдық пен имандылық → Рухани тазалық пен ар-ождан тазалығыЕңбексүйгіштік → Азаматтық жауапкершілік пен қоғамға пайда Азаматтық парыз → Мемлекет пен қоғам алдындағы жауапкершілік Зерттеу барысында мынадай негізгі тұжырымдарға келуге болады: классикалық қазақ прозасы «Адал азамат» тұжырымдамасының идеялық алғышарттарын бойына сіңірген; шығармадағы кейіпкерлер бейнесі жас ұрпаққа нақты өмірлік үлгі бола алады; әдеби туынды мен азаматтық тәрбие арасындағы тығыз байланыс мектептегі тәрбие жұмысын тиімді ұйымдастыруға мүмкіндік береді. 12-бет Зерттеу нәтижесінде мынадай қорытындыға келдім: Біріншіден, «Ұшқан ұя» шығармасы – рухани-адамгершілік тәрбиенің маңызды қайнар көзі. Екіншіден, шығармадағы адалдық, еңбекқорлық, үлкенді құрметтеу, отансүйгіштік сияқты қасиеттер қазіргі «Адал азамат» тұжырымдамасымен толық үндеседі. Үшіншіден, ұлттық әдебиет жас ұрпақ тәрбиесінде маңызды рөл атқарады. Зерттеу барысында «Ұшқан ұя» шығармасының тәрбиелік маңызы зор екендігі анықталды. Шығармадағы рухани-адамгершілік құндылықтар қазіргі қоғамдағы «Адал азамат» идеясымен толық сабақтасады. ҰСЫНЫС: 1. Мектептерде «Ұшқан» ұя шығармасын ұлттық тәрбие бағытында тереңдетіп оқыту қажет. 2. «Адал азамат» құндылықтарын қалыптастыру мақсатында сынып сағаттарында ұлттық тәрбиеге негізделген жобалар мен пікірталастар ұйымдастыру керек. 3. Жас ұрпақтың кітап оқуға қызығушылығын арттыру үшін Бауыржан Момышұлы шығармалары бойынша әдеби кештер, эссе байқаулары, оқырман конференцияларын өткізу маңызды. 4. «Адал азамат» тәрбиесін қалыптастыруда ұлттық әдебиет пен тарихи тұлғалардың өмірін үлгі ету тиімді деп есептеледі.