2-MAVZU TURKIY

2-MAVZU: TURKIY TILLAR TASNIFIDAGI MORFOLOGIK TAMOYILLAR Kirish Turkiy tillar dunyo tillari tizimida o'ziga xos o'ringa ega bo'lib, ular asosan agglyutinativ tuzilishga ega. Morfologik tasnif tamoyillari tillarning ichki qurilishi, so'z yasash usullari va grammatik shakllarning hosil bo'lish qonuniyatlariga asoslanadi. Mazkur ma'ruzada turkiy tillarni guruhlashda qo'llaniladigan asosiy morfologik mezonlar ko'rib chiqiladi. 1. Agglyutinatsiya - Asosiy Morfologik Tamoyil Sifatida Turkiy tillarning barchasi uchun umumiy bo'lgan eng muhim tamoyil agglyutinatsiyadir. Bu atama lotincha "agglutinare" so'zidan olingan bo'lib, "yopishtirish" ma'nosini anglatadi. Agglyutinativ tillarda o'zak yoki negiz deyarli o'zgarmasdan saqlanadi, unga esa muayyan grammatik ma'nolarni ifodalovchi qo'shimchalar qat'iy tartibda ulanadi. Agglyutinatsiya tamoyilining o'ziga xos jihatlari: • Har bir qo'shimcha faqat bitta grammatik ma'noni anglatadi (fuzion tillardan farqli o'laroq). •Qo'shimchalar o'zaro bir-birining shakliga ta'sir qilmaydi, faqat fonetik uyg'unlik (singarmonizm) qonuniyatiga bo'ysunadi. • So'z o'zagi va qo'shimcha o'rtasidagi chegara aniq ko'rinib turadi. 2. So'z Turkumlari va Ularning Morfologik Xususiyatlari Turkiy tillarda so'z turkumlarini tasniflashda ham morfologik tamoyil birlamchi hisoblanadi. Bunda ism turkumidagi so'zlar va fe'l turkumi o'zining morfologik ko'rsatkichlari bilan keskin farqlanadi. Masalan, ismlar kelishik, egalik va ko'plik qo'shimchalarini qabul qilsa, fe'llar shaxs-son, zamon, mayl va nisbat ko'rsatkichlariga ega bo'ladi. 3. Turkiy Tillarni Tasniflashda Morfologik Ko'rsatkichlar N.A. Baskakov va boshqa turkiyshunos olimlar tillarni tasniflashda quyidagi morfologik elementlarga tayanadilar: • Kelishik affikslarining tarkibi va qo'llanilishi. • Egalik qo'shimchalarining tizimi. •Fe'l zamonlarini hosil qiluvchi morfologik vositalar (masalan, -gan/-qan, -ar/-mas formalari). • Sifatdosh va ravishdoshlarning shakllanish usullari. 3-MAVZU: TURKIY TILLARNING DASTLABKI TARAQQIYOT DAVRIGA XOS FONETIK QONUNIYATLAR Kirish Turkiy tillarning qadimiy davrlari (oltoy va qadimgi turkiy davr) o'ziga xos murakkab fonetik jarayonlar bilan xarakterlanadi. Ushbu davrlarda shakllangan fonetik qonuniyatlar keyinchalik hozirgi zamon turkiy tillarining fonetik tizimiga asos bo'lib xizmat qilgan. 1. Singarmonizm Qonuniyati Dastlabki taraqqiyot davrining eng muhim fonetik qonuniyati - unlilar uyg'unligi yoki singarmonizmdir. Bu qonuniyatga ko'ra, so'z tarkibidagi unlilar bir-biriga fonetik jihatdan moslashadi. Qadimgi davrlarda singarmonizm hozirgidan ko'ra qat'iyroq bo'lgan. Uning ikki turi mavjud: • Tanglay garmoniyasi (Palatal): So'z tarkibida yo faqat til oldi (ingichka), yo faqat til orqa (yo'g'on) unlilarning kelishi. •Lab garmoniyasi (Labial): So'z tarkibidagi unlilarning lablanish darajasiga ko'ra moslashishi. 2. Unlilar Tizimidagi O'zgarishlar Qadimgi turkiy tilda unlilar tizimi 8-9 ta asosiy fonemadan iborat bo'lgan. Tadqiqotchilarning fikricha, dastlabki davrlarda birlamchi cho'ziq unlilar ham mavjud bo'lgan. Bu cho'ziqlik keyinchalik ko'pgina turkiy tillarda yo'qolib ketgan, biroq yoqut (saxa) va turkman kabi tillardahamon saqlanib qolgan. 3. Undoshlar Almashinuvi va Evolyutsiyasi Turkiy tillarning dastlabki taraqqiyotida undoshlar tizimi ham jiddiy o'zgarishlarga uchragan. Eng muhim qonuniyatlardan biri bu - r/z va l/sh (rotatsizm va lambdaizm) hodisalaridir. Shuningdek, d/y/z tovushlarining almashinishi ham tillarni guruhlashda muhim mezon hisoblanadi: • Adak (qadimgi shakl) -> Adaq / Ayaq / Azaq (turli tillarda). • G'/v almashinuvi (masalan: qag'un - qovun). 4. So'z Boshida Undoshlarning Kelishi Dastlabki turkiy tilda so'z boshida ayrim undoshlarning (masalan, 'r', 'l', 'n', 'ng') kelmasligi qat'iy fonetik qonuniyat bo'lgan. Shuningdek, portlovchi jarangsiz undoshlarning jaranglilashishi (p->b, t->d) jarayonlari ham tarixiy taraqqiyotning mahsulidir. Xulosa Turkiy tillarning morfologik agglyutinativligi va fonetik singarmonizmi ularning genetik bir xilligini ko'rsatuvchi eng kuchli dalillardir. Ushbu qonuniyatlarni o'rganish turkiy xalqlar tarixini va tillarning o'zaro aloqasini tushunishda muhim ahamiyat kasb etadi. 3. Lingvistik xususiyatlari Turkiy tillar boshqa tillardan quyidagi jihatlari bilan farq qiladi: Agglutinatsiya (Kutish): So‘z yasash va shakl o‘zgartirishda so‘z o‘zagiga ketma-ket qo ‘shimchalar qo‘shiladi. Masalan: Maktab + lar + imiz + da (maktablarimizda). Unlilar garmoniyasi (Singarmonizm): So‘z o‘zagidagi unlilarning turiga qarab (til oldi yoki til orqa), qo‘shiladigan qo‘shimchalarning ham unlilari moslashadi. Grammatik jinsning yo‘qligi: "U" (he/she/it) olmoshi barcha jinslar uchun umumiy. Gap qurilishi: Odatda gapning tartibi Ega + To‘ldiruvchi + Kesim (SOV) ko‘rinishida bo‘ladi. 4. Tarixi va Yozuvi Turkiy tillar tarixi bir necha bosqichga bo‘linadi: Qadimgi turkiy til: (VI–X asrlar) — O‘rxun-Enasoy yozuvlari (toshbitiklar). O‘rta turkiy til: (XI–XV asrlar) — Mahmud Qoshg‘ariyning "Devonu lug‘atit turk" asari yozilgan davr. Yangi turkiy tillar: (XVI asrdan hozirgacha) — zamonaviy adabiy tillarning shakllanishi. Yozuv tizimlari: Tarix davomida turkiy xalqlar Runiy (O ‘ rxun), Uyg ‘ ur, Arab, Lotin va Kirill alifbolaridan foydalanib kelishgan. Bugungi kunda aksariyat mustaqil turkiy davlatlar lotin alifbosiga o‘tgan yoki o‘tish jarayonida.